“Schoolbibliotheken: kans voor de toekomst?”

Reactie op special van Leesgoed, nr. 3, 2010.

Geachte redactie,

Wat verlaat, door de vakantie, wil ik graag reageren op de special van Leesgoed over schoolbibliotheken. Laat ik beginnen met mijn waardering uit te spreken voor de opzet en inhoud van dit nummer. Ik ben blij dat er zoveel aandacht is voor de schoolbibliotheek en met zoveel diversiteit aan bijdragen en auteurs.

Enkele jaren geleden verklaarde ik in een interview in Dossier Kennis & Media[1] dat Nederland voor wat betreft schoolbibliotheken in de onderste regionen verkeerde en helaas moet ik constateren dat dit nog steeds het geval is. Er zijn hiervoor diverse oorzaken.

We hebben in Nederland geen traditie in de ontwikkeling van schoolbibliotheken; niet wat betreft beleid, collecties, inrichting, beheer en zeker ook niet voor wat betreft personele bezetting. Behoudens enkele internationale scholen, ken ik geen basisscholen met een professionele schoolbibliothecaris in dienst. In het voortgezet onderwijs is de situatie iets beter, maar mijn schatting is dat het percentage professioneel opgeleide (fulltime) medewerkers in de mediatheken ver onder de 50 % ligt. Het ontbreken van een goede opleiding op dit gebied helpt natuurlijk ook niet echt. Het beroep ‘schoolbibliothecaris’ of ‘mediathecaris’ wordt niet als een onderwijsvak gezien, althans niet door SBL (Stichting Beroepen in het Onderwijs), en de diverse onderwijsvakorganisaties zoals schoolraad PO en VO. Het is in dit kader ook niet verwonderlijk dat er binnen het onderwijs in Nederland weinig belangstelling is voor schoolbibliotheken, want onbekend maakt onbemind. Er vindt vanuit deze sector dus geen stimulans plaats om alle scholen van goed geoutilleerde bibliotheken te voorzien.

Het beroep schoolbibliothecaris of onderwijsbibliothecaris (mijn voorkeursterm) is echter wel degelijk een vak. Niet omdat ik dit schrijf, maar omdat het een internationaal geaccepteerd en gewaardeerd vak is. Een vak dat onderwerp is van uitvoerige studies en onderzoek; een vak dat in de VS, Canada, Australië en diverse landen in Europa een kwalificatie op mastersniveau vereist. De professionals werkzaam als onderwijsbibliothecaris leveren een belangrijke bijdrage aan het primaire onderwijsproces. Een daar zit ‘m wat mij betreft nu ook de kneep. In Nederland zijn vooral openbare bibliotheken de promotors van schoolbibliotheken. Hoe sympathiek en in vele gevallen waardevol ook, OB-professionals zijn geen onderwijsprofessionals. De rol binnen het primaire onderwijsproces wordt niet waargemaakt, waardoor scholen, leraren, ouders, directies, besturen en beleidsmakers de meerwaarde van de onderwijsbibliotheek niet zien. De vraag ‘waarom hebben we eigenlijk een schoolbibliotheek nodig’ echoot daarom weer volop door het land. We hebben de (lokale) bibliotheek en het internet, dus waarom investeren in een onderwijsbibliotheek?

Het antwoord van de bibliotheken, gestimuleerd door projecten onder de regeling ‘Combinatiefuncties’ is de Brede School bibliotheek met een focus op leesbevordering en mediawijsheid. Dat lijkt mooi, maar het is slechts een deel van de taart.

Een professionele onderwijsbibliotheek maakt een onlosmakelijk onderdeel uit van alle onderwijsactiviteiten: leren, lezen, beleven, creëren, experimenteren, communiceren, samenwerken en delen, zowel binnen als buiten het schoolgebouw. Een dergelijke holistische aanpak ontbreekt in Nederland en dat komt mede door de afwezigheid van specialistische kennis binnen scholen en bibliotheken.

Het verklaart ook de stelling van Kees Broekhof (pag. 83) “Het is voor de schoolbibliotheek niet mogelijk om de bijdrage aan de leerresultaten te meten [sic], maar het is wel mogelijk om bij te houden wie wat leent en om te achterhalen in hoeverre geleend materiaal wordt gebruikt [sic]”. Laat ik hierbij iedereen (nogmaals) van deze dwaalstelling afhelpen: al decennia lang wordt onderzoek gedaan naar de relatie onderwijsbibliotheek en leerresultaten en de uitkomsten zijn volstrekt helder. Er is ‘onweerlegbaar bewijs’* dat onderwijsbibliotheken een positieve bijdrage leveren aan de onderwijsprestaties van leerlingen. In cijfers uitgedrukt gaat het om een verbetering van 10 – 20 % (!) uiteraard afhankelijk van de toegepaste succesfactoren.

In deze special van Leesgoed is veel aandacht voor de rol van de bibliotheken binnen het onderwijs. Het gaat hier om een belangrijke bijdrage van de (lokale) bibliotheek die echter nooit de rol en taak van onderwijsbibliotheek kan innemen. Vandaar ook de huidige actie voor ‘A Library in Every School’ (ALIES) vanuit Stichting ENSIL, IFLA School Libraries en Resource Centers en IASL. Elke school verdient een professionele bibliotheek met een professioneel opgeleide en gekwalificeerde onderwijsbibliothecaris. De onderwijsbibliotheek vervult een onmisbare onderwijskundige functie in het onderwijs. De school en zijn medewerkers en leerlingen bepalen de inhoud, koers en het gebruik en met welke partners zij willen samenwerken. Dat de bibliotheek een belangrijke partner is, moge duidelijk zijn maar een schoolbibliotheek die buiten het primaire proces slechts een paar functies vervult, zal nooit worden ervaren als ‘onmisbaar’ of ‘onvervangbaar’. Bij gebrek aan geld of mankracht kan met een pennenstreek zo’n schoolbibliotheek van tafel worden geveegd: er zijn toch alternatieven zoals het web en de bieb?

Het zou mooi zijn als de Nederlandse bibliotheken, zoals collega’s elders (Australië, Zuid-Afrika[2], Italië[3]), het ALIES initiatief zouden steunen: goede, professionele onderwijsbibliotheken met een anker in het primaire onderwijsproces zijn goed voor de bibliotheken. Zij versterken de (landelijke) bibliotheekfunctie en de ontwikkeling van langdurige en kwalitatief hoogstaande relaties met scholen. Het vraaggericht werken wordt een fluitje van een cent; leesbevordering en mediawijsheid zijn geen opties maar core-business en met een substantiële verbetering van de onderwijsprestaties in het verschiet, krijgt de kenniseconomie in Nederland een echte boost. Dat is niet slechts een kans maar een echte bibliotheekinnovatie.

Met vriendelijke groet,
Meles Meles SMD
Lourense Das

Stichting ENSIL http://www.ensil.eu
IFLA SLRC http://www.ifla.org/en/school-libraries-resource-centers
IASL http://www.iasl-online.org
Facebook page ALIES http://www.facebook.com/home.php?sk=lf#!/pages/A-Library-in-Every-School/123615464341320

*Er zijn tientallen onderzoeken gedaan in de VS, Canada, Australië en Europa, gebruik makend van een andere methodologie, maar telkens met dezelfde uitkomsten. Dr. Ross Todd beschreef dit eerder als ‘irrefutable evidence’.


[1] Nederland in de onderste regionen: interview met Lourense Das. Dossier Kennis en Media 2004, december (6).
[2] 1 school, 1 library, 1 librarian campaign.
Equal Education has made a call for a 24 hour fast for school libraries from Thursday, 29 July – Friday, 30 July. Yolanda Benya, Grade 12 learner and EE leader says “Our campaign for school libraries continues. We refuse to eat for 24 hours. This will send a message. We need books and libraries and a decent education for the sake of our lives. Support us”.
[3] July 23rd, a meeting was held at the Italian Ministry for Education in Rome. A delegation of the AIB-CNBS (i.e.,  Italian Library Association – National Standing Committee for School Libraries) could met some representatives of the Ministry in order to discuss issues and ideas about the situation of school libraries and librarians in Italian schools, and hopefully (re-)activate a fruitful collaboration. Prof. Donatella Lombello (Associate Prof. at Padua Univ. and coordinator of the AIB Committee), prof. Mario Priore (school teacher and librarian, school teacher and librarian’s trainer, member of the AIB Committee) and Prof. Luisa Marquardt could advocate for school libraries and librarians. We explained the need for a school library professionally equipped and managed, adequately funded, etc. We could also present some ideas and projects (at no or small cost for the central administration) which could foster the schools in their reading and library projects, enhance their activities and services etc. [sic]

Bedeesd?!

Bibliothecarissen* staan in het algemeen niet bekend als individuen die zelfbewust de barricaden beklimmen als hun werk of positie wordt bedreigd.
Web 2.0 heeft daarin (gelukkig) wel wat verandering gebracht. Via blogs, twitter, netwerkdiscussies e.a. wordt tegenwoordig regelmatig te hoop gelopen tegen (overheids)beslissingen die het voortbestaan van bibliotheken bedreigen of de posities van bibliothecarissen ondermijnen.

De beste manier echter om je bibliotheek en je eigen positie daarin te behouden en te verbeteren, is aantonen dat je een positieve bijdrage levert aan: […] dit mag je zelf invullen! In het onderwijs gaat het natuurlijk om de positieve bijdragen die geleverd wordt aan de onderwijsprestaties van leerlingen.
Alhoewel ik al jaar en dag uitdraag dat er talloze onderzoeken zijn die bevestigen dat onderwijsbibliotheken / mediatheken de studieprestaties van leerlingen positief beïnvloeden, bemerk ik dat deze boodschap niet vaak genoeg verteld kan worden, want hele volkstammen in het onderwijs en de bibliotheekwereld zijn hiervan niet op de hoogte.

Gelukkig zijn er internationaal collega’s die ook niet ophouden de ‘school library’ te blijven promoten door telkens opnieuw te benadrukken dat allang bewezen is dat scholen niet zonder bibliotheek kunnen functioneren.

In een tijd waarin scholen mediatheken (gaan) sluiten geen overbodige luxe. Daarom hierbij nogmaals 11 bladzijden met munitie voor al diegenen die het belang van de schoolbibliotheek / mediatheek / informatiecentrum in de school willen onderstrepen: “School Libraries, Now More Than Ever: The CISSL Position Paper on Library Cuts”. Dit stuk is van Carol Gordon en Ross Todd, geen onbekende in Nederland en is onlangs gepubliceerd.

Hou dus op met bedeesd zijn: wees zelfbewust en vaardig, gebruik alle publicaties die al eerder (ook via deze blog) het belang van de onderwijsbibliotheken aangeven en maak het ook waar. Succes!

*hier gebruikt als verzamelnaam voor biliotheken, mediatheken, informatiecentra, open leer centra et cetera.

Open brief aan UK PM Gordon Brown

De tijd vliegt en ik ben al 2 maanden van plan een ‘update’ van gebeurtenissen te posten, maar met maar 2 handjes en 1 hoofd, lukte dat maar niet, want er gebeurde zoveel dat om mijn aandacht vocht.

Afgelopen zomer werd in Engeland door middel van een Online Petition, het initiatief genomen om (opnieuw) aandacht te vragen voor het wettelijk vastleggen van de verplichting aan scholen om een schoolbibliotheek met professioneel personeel, op te zetten en te onderhouden.
In Europa is er nog steeds veel te weinig aandacht voor bibliotheken in het onderwijs. Bibliotheken in universiteiten en hogescholen vinden we normaal, maar blijkbaar zijn bibliotheken in het MBO, het voortgezet- en basisonderwijs overbodig.

Een paar maanden geleden schreef ik nog over de geweldige aanpak van de Portugezen op dit terrein; in Kroatie zijn er in ieder geval richtlijnen t.a.v. het personeel in onderwijsbibliotheken; in Denemarken is er al een wet sinds 1964 en in Zweden wordt momenteel ook ingezet op wettelijke normering en richtlijnen.
Nu werd deze kwestie dus in Engeland aan de orde gesteld (in Wales en Schotland heeft men eigen bevoegdheden op dit gebied), maar ondanks dat er veel handtekeningen en argumenten voor deze wettelijke verplichting werden verzameld, is het verzoek niet gehonoreerd. Op zich heeft elke overheid natuurlijk het recht om prioriteiten te stellen en keuzes te maken maar de argumenten waarmee men het verzoek pareerde gaven blijk van het volstrekt ontbreken van enige kennis van zaken van het moderne onderwijsbibliotheekwerk. Een bibliotheek in het basis-, voortgezet en beroepsonderwijs is niet slechts een facilitaire voorziening: een plek waar leerlingen een boek kunnen lenen of een computer kunnen gebruiken. Professionals die in dit soort bibliotheken werken, weten natuurlijk wel beter.

Engelse politici hebben dus geen idee, maar zij zijn geen uitzondering. Tijd voor actie vond ik en heb daarom maar (weer) eens de knuppel in het hoenderhok gegooid, waarop heel goed werd gereageerd want mijn pleidooi voor actie werd opgepikt door hot shots uit het beroepsveld, bibliotheekorganisaties uit Engeland, Europa en daarbuiten en het is mogelijk gebleken met een gezamenlijke brief te komen. Een prachtig resultaat, want dit is tevens het startschot voor een wereldwijde actie om het onderwijsbibliotheekwerk op de kaart te zetten. De brief aan Gordon Brown zal worden bewerkt tot een ‘template’ dat door iedereen uit het beroepsveld kan worden gebruikt om naar zijn eigen regering te sturen.

Meer informatie, zoals de namen en links naar de ondertekenaars en de brief  zoals deze naar de PM is gestuurd op 12 februari 2010 is te vinden op de website van Stichting ENSIL, een van de ondertekenaars.

Mijn wens is dat politici, bewindslieden, schoolleiders, beslissers en iedereen die ook maar iets zou kunnen veranderen aan de schandalig slechte positie van bibliotheken in het onderwijs wereldwijd, naar aanleiding van de argumenten in de brief eens gaan nadenken….. gewoon eens rustig nadenken. Dat kan dan toch niet anders dan leiden tot aanpassing van beleid, Toch???

Canadees onderzoek bevestigt opnieuw (onderwijs)belang mediatheken

Opnieuw bevestigt een onderzoek, dit keer uit Canada, het belang van onderwijsmediatheken voor de kwaliteit van onderwijs in het algemeen en de verbetering van leerprestaties van leerlingen in het bijzonder.
Het onderzoek is uitgevoerd door de organisatie ‘Ontario People for Education’ en zal officieel worden gepresenteerd tijdens de CLA conferentie in mei in Montreal.

In het vorige week gepresenteerde persbericht staat o.a.: “School libraries have the potential to transform schools, to increase literacy and improve student achievement. But they must possess ten essential ingredients to qualify as “exemplary.” A new report shows that Ontario’s school libraries face a number of challenges. But the report, commissioned by the Ontario Library Association and written by Queen’s University and People for Education, also shows that when the right ingredients are in place, school libraries have a positive impact on student literacy, teacher effectiveness and school cohesion.”

De aanbevelingen in het rapport liegen er niet om. Er wordt duidelijk stelling genomen tegen de mediatheek als facilitaire plek en voor de mediatheek als leeromgeving, met een mediathecaris als ‘teacher-librarian’. De rol van de schoolleider hierbij wordt opnieuw onderstreept en de gelijkwaardigheid van de mediathecaris aan de docent is een van de uitgangspunten.
Dit rapport sluit prachtig aan op de gesprekken die ik vorige week tijdens de NOT mocht voeren met schoolleiders, docenten en mediathecarissen. Hierbij kwam onder andere naar voren dat het takenpakket van de mediathecaris misschien wel erg zwaar wordt, als aan alle voorwaarden wordt voldaan. Al jaren geleden bepleitte ik in dit verband een echte gelijkschakeling met docenten, nl. het opzetten van een sectie mediatheek met daarin een team van mediathecarissen. Want waarom zijn er wel secties met daarin meerdere docenten voor een vak en is er op een scholengemeenschap met soms wel 1500 leerlingen maar een mediathecaris? Een goed antwoord daarop heb ik in ieder geval nog nooit gekregen.