Digitale geletterdheid: kansen voor de onderwijsbibliothecaris

Digitale geletterdheid is een van de basisvaardigheden zoals beschreven in het eindadvies  van het Platform Onderwijs2032. In het advies wordt niet ingegaan op ‘wie’ dit onderdeel voor zijn rekening zou moeten nemen in de school en hoe dat onderwijs er precies uit zou moeten zien. Dat is ook niet eenvoudig gezien de uiteenlopende onderdelen binnen deze vaardigheid: basiskennis van ICT, informatievaardigheden, mediawijsheid en computational thinking.

Hierbij mijn reactie op ‘wie’.

Laat ik beginnen met dat ik blij ben dat gekozen is voor de term ‘geletterdheid’. In de Engelse taal wordt al veel langer de term ‘literacy’ gebruikt voor lees- en schrijfvaardigheid, maar ook voor bijvoorbeeld MIL (Media and Information Literacy). We sluiten ons hiermee niet alleen aan bij internationale terminologie, maar, en dat is belangrijker we stappen o.a. af van het idee dat informatievaardigheden vooral over vaardigheden gaan en niet over kennis, vaardigheden en attitude.

Bibliothecarissen en in het bijzonder onderwijsbibliothecarissen spelen al decennia lang een belangrijke rol in het bevorderen van geletterdheid door het aanbieden van ruime collecties boeken, het bevorderen van het plezier in lezen en door het samenwerken met vakdocenten in het kader van lees- en literatuuronderwijs. Dit geldt eveneens voor het informatievaardig maken van leerlingen (en docenten!) en het integreren van mediawijsheid in het onderwijs. De onderwijsbibliothecaris – in ieder geval in internationaal perspectief – houdt zich dus al bezig met in ieder geval twee onderdelen binnen digitale geletterdheid, naast onderdelen binnen Functionele taalvaardigheid, een ander onderdeel binnen de basisvaardigheden.

Maar hoe zit het met computational thinking? Het platform schrijft: “…leerlingen leren de essentie van computertechnologie te begrijpen en computers kunnen inzetten om een probleem op te lossen. Hoe kiest een zoekmachine bijvoorbeeld uit een grote hoeveelheid zoekresultaten een bepaalde volgorde? … Computational thinking richt zich op de vaardigheden om problemen op te lossen waar veel informatie, variabelen en rekenkracht voor nodig zijn.”

Het gaat dus om vaardigheden die aanschurken tegen de andere drie genoemde onderdelen. Twee daarvan (informatievaardigheden en mediawijsheid) zijn het domein van de onderwijsbibliothecaris. Prima reden om deze professionals dat te laten doen waar ze goed in zijn en waarin ze ruime ervaring hebben. Maar zo eenvoudig is het helaas niet. Onderwijsbibliothecarissen zijn er in Nederland nauwelijks; er zijn al decennia lang geen opleidingen meer en destijds afgestudeerden beschikken meestal niet over de competenties die (internationaal) aan deze beroepsgroep worden gesteld. Het is daarom belangrijk dat er wordt geïnvesteerd in het ontwikkelen van een goede opleiding en voldoende bij- en nascholing voor o.a. bibliothecarissen, leraren, mediathecarissen, mediacoaches e.a. die zich op dit moment bezig houden met informatievaardigheden en mediawijsheid. Het wiel hoeft daarvoor niet opnieuw te worden uitgevonden; in de VS, Canada, Australië maar ook in Europa bestaan goede opleidingen voor ‘Teacher-Librarians’. Tijdens IASL2015, afgelopen zomer, is vastgesteld dat verschillende universiteiten bereid zijn hun expertise, jarenlange ervaring en curriculum te delen met universiteiten in Nederland (en daarbuiten). Een opleiding tot onderwijsbibliothecaris kan daarom op redelijk korte termijn worden gerealiseerd, zonder enorme geldinvestering. Bovendien zijn er al opleiders beschikbaar, o.a. bij de Open Universiteit.

En, er is nog meer. De internationale opleidingen bieden veel meer aan dan alleen de competenties op het gebied van informatievaardigheden en mediawijsheid. De onderwijsbibliotheek (mediatheek/olc/bibliotheek) wordt beschouwd als ‘de hub’ in het (digitale) onderwijs en de onderwijsbibliothecaris als degene die i.s.m. vakdocenten uitvoering geeft aan de vaardigheid ‘digitale geletterdheid’ zoals door het Platform beschreven.

Hier liggen kansen voor de Beroepsvereniging Mediathecarissen (BMO) en individuele beroepsbeoefenaren. Grijp die kans zou ik zeggen en draag bij aan Onderwijs2032.

 

IBBY Congres 2012 in London

aap

Tijdens de Internationale Kinderboekenbeurs in Bologna (Italië) is officieel bekend gemaakt dat het 33e IBBY World Congress zal worden gehouden in London van 23 – 26 Augustus 2012; het is de eerste keer in 30 jaar dat IBBY in Engeland wordt georganiseerd.
Het congres vindt plaats in Imperial College, in het centrum van London’s culturele leven, dicht bij grote musea en de Albert Hall en met Hyde Park op loopafstand.
Het thema is Crossing Boundaries: Translations and Migrations. De Call for papers (CfP) is inmiddels gestart. Meer informatie is hier beschikbaar.
Het thema biedt voldoende mogelijkheden voor een breed aanbod aan onderwerpen voor papers: vertalingen en bewerkingen van kinderboeken, migratie van bevolkingsgroepen en de verhalen die zij meebrengen naar hun nieuwe thuis, bewerkingen van het ene medium naar het andere (bijvoorbeeld van boek naar film of musical).
De deadline voor het insturen van een bijdrage is 30 juni 2011.
Gastsprekers tijdens het congres zijn o.a.:
Shaun Tan, Australisch illustrator van ‘The Arrival’ en ‘The Rabbits’, beide boeken gaan over migratie. Onlangs won Shaun een Oscar voor zijn animatiefilm ‘The Lost Thing’ en werd hij bekroond met de prestigieuze Astrid Lindgren Memorial Award, aan hem toegekend tijdens de Kinderboekenbeurs in Bologna.
Patsy Aldana, voormalig President van IBBY en uitgever van meerdere vertaalde en multiculturele publicaties via Groundwood Books in Canada.
Emer O’Sullivan van Lüneberg Universiteit in Duitsland; hij is een bekend schrijver en spreker over vertaalde kinderliteratuur en Kinderliterarische Komparatistik.
Meer informatie is beschikbaar op de site of via de Co-Directors

Ann Lazim ann@ibbycongress2012.org
Kathy Lemaire kathy@ibbycongress2012.org

De International Board on Books for Young People (IBBY) is een non-profit organisatie met international netwerk van vertegenwoordigers toegewijd aan kinderen en literatuur. IBBY is in 1953 opgericht in Zurich, Zwitserland en kent 72 nationale sections, waaronder een in Nederland.

Als NGO met een officiële status binnen UNESCO en UNICEF, houdt IBBY zich bezig met beleidsontwikkeling en promotie van kinder- en jeugdliteratuur.
IBBY onderschrijft het Internationale Verdrag van de Rechten van het Kind, door de UN goedgekeurd in 1990. IBBY is betrokken in diverse projecten waaronder: Hans Christian Andersen Award, de IBBY Honour List, de IBBY-Asahi Reading Promotion Award, Internationale Kinderboekendag en het Documentatiecentrum van boeken voor kinderen en jongeren met handicaps.

Boeken, boeken en nog meer boeken

Op uitnodiging van mw. Iris Wolf, voorzitter van het Bundesverband Leseförderung, bezocht ik uit hoofde van mijn functie als coordinator van Stichting ENSIL van 15 – 18 oktober de Frankfurter Buchmesse.

Deze gigantische boekenbeurs omvat 8 hallen met 7000 exposanten en 2500 evenementen. Een beetje veel om in ruim 2 dagen te doen, dus moesten er keuzes worden gemaakt. Ik koos voor hal 3 (jeugdliteratuur) en hal 4 (onderwijs). 
Tijdens m’n bezoek sprak ik met vele uitgevers, boekverkopers, docenten en (school)bibliothecarissen over – hoe kan het ook anders 🙂 –  bibliotheken in het onderwijs.

 Op zaterdag de 17e oktober, vond een speciaal congres en tentoonstelling plaats onder de titel ‘De lerende samenleving’. Het congres bestond uit lezingen en workshops en in de tentoonstelling mocht ik ENSIL vertegenwoordigen en de nieuwe flyer uitdelen. 
Een dag eerder woonde ik een openbaar debat bij: ‘Bibliotheek en Onderwijs – eisen en uitdagingen voor de toekomst?’ Mediatheken waren vertegenwoordigd door Guenther Bree, voorzitter van de Hessische LWSVO, LAG e. V.  en de winnares van de Hessische  ‘schoolbibliotheek van 2009 – prijs’. Guenther kweet zich prima van zijn taak en onderstreepte het belang van mediatheken voor kwalitatief goed onderwijs. Deze boodschap herhaalde hij in zijn workshop tijdens het congres, met als titel ‘Mediatheken, de motor van het onderwijs’.

Naast dit congres en de contacten op de beursvloer, was de Messe voor mij vooral interessant door de contacten met de leden van het Bundesverband Lesefoerderung e.V. Stuk voor stuk, demonstreerden deze zzp-ers hun passie voor lezen, boeken en de ontwikkeling van kinderen en jongeren op een professionele, creatieve maar vooral ook betrokken wijze. Het Bundesverband bestaat uit kleine zelfstandigen (leraren, journalisten, boekverkopers, kleine uitgevers) die voor scholen, lokale bibliotheken, overheden en anderen leespromotie projecten ontwikkelen en uitvoeren. Het netwerk is nog jong, want het is pas actief sinds maart van dit jaar, maar ik heb er alle vertrouwen in dat het een succes wordt. In de paar maanden van hun bestaan wisten ze een plaats op de Messe te veroveren en presenteerden ze een handzaam boekje vol met adressen, projecten en activiteiten en op het terrein van leesbevordering in geheel Duitsland.

Een ander interessant netwerk is het Netzwerk Mehrsprachigkeit. Deze groep vertegenwoordigt uitgevers uit een groot aantal Europese landen (Nederland ontbreekt!) van meertalige boeken voor kinderen. Deze boeken bevatten dus teksten in twee of meer talen. In onze huidige multiculturele samenleving en inmiddels meertalig onderwijs zijn dit soort boeken interessant. Met verve werd recent onderzoek aangehaald waaruit is gebleken dat vooral kinderen van immigranten eerst de ‘familie-taal’ moeten leren voordat een nieuwe taal kan worden aangeleerd. Dit soort boeken kunnen kinderen helpen naast de taal van hun familie en gezin, ook de taal van het nieuwe thuisland onder de knie te krijgen en dat ook nog door middel van plezier in het lezen met behulp van leuke boeken. 

De derde organisatie die het verdiend om hier te noemen is EEPG – European Educational Publishers Group. Deze club van Europese uitgevers van schoolboeken, vertegenwoordigt uitgevers uit 25 Europese landen. Hun website geeft waardevolle informatie over schoolboeken in Europa en de producenten ervan.

Tot slot nog twee organisaties die de moeite van het noemen waard zijn: de Phantastische Bibliothek en de  International Youth Library.
De Phantastische Bibliothek, gevestigd in Wetzlar (Duitsland) is de grootste bibliotheek op het gebied van Fantasy, Science Fiction, Horror, Utopia, Reizen en avontuur, sprookjes, mythen en legenden, ooit gepubliseerd in de Duitse taal.
De International Youth Library  is de grootste bibliotheek van internationale kinder- en jeugdliteratuur ter wereld. Deze bibliotheek is in 1949 opgericht en sindsdien continue uitgebreid tot een internationaal geaccepteerd en gewaardeerd centum voor ’s werelds kinder- en jeugdboeken. Als slagroom op de taart, bevindt dit museum zich in een echt kasteel: Schloss Blutenburg, in de buut van Munchen.

Kortom, mijn bezoek aan de Frankfurter Buchmesse was de moeite waard: veel nieuwe contacten opgedaan, leuke mensen ontmoet en veel, heel veel interessante informatie en links verzameld.

NB: alle links en nog veel meer, zijn uiteraard opgenomen in de ENSIL Delicious pagina.

Boeken, lezen en meer van dat saais

Er zijn zorgen omtrent lezen en jongeren, dat wil zeggen, jongeren schijnen niet meer te lezen en dat is niet goed, aldus de deskundigen. Opmerkelijk in dit verband is dat er steeds meer boeken worden gepubliceerd ook (non)fictie voor jongeren en uitgevers zijn niet dom: dan doen ze natuurlijk niet als er geen markt voor is. Ook worden er af en toe onderzoeksresultaten gepubliceerd die een tegendraads geluid laten horen: jongeren lezen wel degelijk, alleen ze lezen andere dingen (Metro, Sp!ts, De Pers etc.?) en is er meer concurrentie van andere leuke tijdverdrijvingen. Ik denk wel eens bij mezelf dat ik nu niet graag een puber zou willen zijn. In mijn tijd waren die keuzes er niet en werden we ook niet zo opgezweept door school, omgeving en media om allerlei dingen te doen. Het leven was redelijk overzichtelijk en relaxed. Een baantje was iets voor een of twee uurtjes per week; sportliefhebbers gingen een uurtje trainen en een uurtje spelen en muziekliefhebbers gingen naar de muziekschool. Tv was iets voor ’s avonds en in het weekend na het huiswerk en vrienden sprak je op school of thuis. Niks netwerken bijhouden, sms-sen, twitteren, laat staan emailen. Geen filmpjes maken en zelf uploaden; geen foto’s delen op Flickr of Picasa en zeker geen voicethreads maken. Naar de kroeg ging je alleen op zaterdagavond en voor indrinken had je geen tijd want dan stond je nog op het sportveld of vakken te vullen.

Maar alle gekheid op een stokje: een eigentijdse jongere is niet te benijden en ik kan me wel voorstellen dat boeken lezen binnen de giga hoeveelheid keuzes niet prioriteit nummer 1 is. Zeker niet, zoals blijkt uit onderzoek van Theo Witte, als de boeken die scholieren in het voortgezet onderwijs worden geacht te lezen, helemaal niet aansluiten bij hun leesniveau. Een interessante vraag is, waar is het misgegaan? Want lazen wij dan ook boeken die niet aansloten bij ons leesniveau? Misschien wel, alleen werd er (naar mijn eigen ervaring) anders mee omgegaan. Een boek dat me niet aansprak of dat ik niet snapte, legde ik weg en ik koos een andere. Er was tenslotte keuze genoeg. Bovendien werd in de klas uitvoerig aandacht besteed aan literatuur en aan de betekenis en inhoud van individuele werken. Is dat dan een reden om de situatie maar te laten zoals die is? Neen, zeker niet. Ik denk dat het onderzoek van Witte en zijn project waarin hij leraren en mediathecarissen helpt om de keuze voor leerlingen te vereenvoudigen en het leesniveau op te krikken zeer waardevol is. Zeker als dat ertoe bijdraagt dat lezen meer wordt dan alleen een van de (verplichte) nummers voor het schoolexamen.

Morgen is het trouwens Wereld Boeken Dag. Een andere goeie reden om het boek en dan met name literatuur, eens in het zonnetje te zetten.

Feestweek

Afgelopen zaterdag 27 september startte in de VS ‘Banned Book Week’. Sinds 1982 besteedt de American Library Association (ALA) jaarlijks ruim een week aan boeken die in openbare bibliotheken en schoolbibliotheken van de planken worden gehaald onder druk van onder andere religieuze groeperingen en ouderverenigingen die niets willen weten van literatuur waarin racisme, seks, religie en/of andere controversiële onderwerpen aan bod komen. Op de lijst van werken die dit jaar zijn gecensureerd staat o.a. The Color Purple van Alice Walker, Huckelberry Finn van Mark Twain en The Chocolate War van Robert Cormier. Voor velen van ons onvoorstelbaar zeker in deze week waarin bij ons de 54e editie van de Kinderboekenweek van start gaat. Het thema dit jaar is ’Zinnenverzinzin’, naar een gedicht van Joke van Leeuwen. Het boekenweekgeschenk is van Hans Hagen dat maar liefst in 439.000 exemplaren op de markt wordt gebracht. Reden voor een feestje, zeker als je bedenkt dat het dus ook anders kan gaan.

Dit jaar is er nog meer reden voor een Feest want op 1 oktober start ook International School Library Month. Een initiatief van IASL om onderwijsbibliotheken, mediatheken en mediathecarissen in het zonnetje te zetten en de bijdrage van mediatheken aan de kwaliteit van onderwijs te onderstrepen.

Genoeg redenen dus om van je te laten horen. Veel moeite hoeft dat niet te kosten. Tip voor deze Kinderboekenweek en ISLM: ga samen met leerlingen eens uitzoeken waarom bepaalde boeken zo controversieel zijn.  ’t Maakt ze hopelijk bewust van de keuzevrijheid die ze hebben: de vrijheid om te kiezen voor boeken en lezen. Als dat nou geen promotie is voor de bibliotheek/mediatheek, dan weet ik het niet meer!

De lezende koningin

De vakantie is de ideale periode om een stapel boeken te verslinden, dus ging ik ook dit jaar op pad met een flinke hoeveelheid leesvoer. Nou bevalt het ene boek beter dan het andere, maar dit jaar had een vriendin mij een boek aangeraden dat ik graag aanbeveel aan alle collega’s. Het gaat om The uncommon reader van Alan Bennett. (Faber and Faber, ISBN 978-1-84668-133-2)

Een dun boekje dat je in een avond uitleest. Het is geestig en onconventioneel. Koningin Elizabeth komt bij toeval terecht in de Bibliotheekbus en ontdekt het genot van lezen. Zij wordt hierdoor zo in beslag genomen dat ze de staatszaken veronachtzaamt. De hofhouding bevalt dit geenszins en probeert een einde te maken aan de leeswoede van Elizabeth II. Hoe dit afloopt? Zelf lezen en genieten!